Friesland

Inleiding

De Noordelijke Wouden liggen ruwweg tussen Dokkum en Drachten, op een uitloper van het Drents Plateau. Ze vormen landschappelijk en geografisch een eenheid met Zuidelijk Westerkwartier in de provincie Groningen.
In de voorlaatste ijstijd werd hier net als in Drenthe keileem afgezet en later dekzand. Hierdoor werd plaatselijk de afvoer van regenwater belemmerd, waardoor moerassen ontstonden. Deze ontwikkelden zich tot hoogvenen, die pas na de middeleeuwen verdwenen door ontwatering en afgraving.
Hoewel veeteelt hier vrijwel de enige vorm van landbouw is, heeft het landschap een besloten karakter doordat de weilanden worden afgewisseld met elzensingels, houtwallen en bosjes. Er komt veel verspreide bewoning voor , terwijl de dorpen vaak een langgerekte vorm hebben. Hier ten noorden van Drachten overheerst het slagenlandschap, met lange, rechte percelen (dit in tegenstelling tot de Zuidelijke Wouden).

De lager gelegen delen van de Noordelijke Wouden (circa 0–1 m boven NAP) hebben een dicht netwerk van elzensingels op de slootkanten. De Zwarte els is daarbij de dominante boomsoort. De hoger gelegen delen, onder meer bij Eastermar, staan juist bekend om de vele houtwallen, met de Zomereik als belangrijkste boomsoort. Daarnaast komen in zowel elzensingels als houtwallen tal van andere inheemse bomen en struiken voor.

Door de grote dichtheid aan landschapselementen, zoals elzensingels en houtwallen, heeft het gebied een uitgesproken kleinschalig karakter dat kenmerkend is voor dit oude cultuurlandschap.

Belangrijkste landschapselementen

1. Elzen- en houtsingels (ca. 3.000 km)
Singels zijn eenrijige beplantingen, meestal groeiend op de taluds van sloten en wijken (zijkanalen). Het onderscheid tussen elzensingels en houtsingels zit in de dominante boomsoort: bij elzensingels is dat de Zwarte els, bij houtsingels een andere soort, zoals Zomereik of Gewone es.

Veel elzensingels zijn ontstaan tijdens de ontginning van het veen, toen sloten werden gegraven voor de ontwatering. Juist op de sloottaluds waren de groeiomstandigheden voor bomen en struiken gunstig. In veel (elzen)singels groeien naast de dominante boomsoort diverse andere soorten.

Van oudsher kwamen in de Noordelijke Wouden ook veel dubbelzijdige elzensingels voor, met beplanting aan beide zijden van de sloot. Tegenwoordig is ongeveer een derde daarvan nog dubbelzijdig; de rest is enkelzijdig. Vaak is de beplanting aan één zijde verwijderd om het onderhoud en het schonen van de sloot te vergemakkelijken.

2. Houtwallen (ca. 300 km)
Houtwallen liggen op de wat hogere en drogere gronden. Ze zijn ontstaan bij het in cultuur brengen van de heide, waarbij vrijkomend materiaal zoals stobben en keien naar de perceelsranden werd verplaatst en daar in langgerekte wallen werd verwerkt. Vervolgens werd de wal met aarde afgedekt.

De houtwallen werden beplant of raakten spontaan begroeid met bomen en struiken. In de meeste houtwallen is Zomereik de dominante boomsoort; plaatselijk komt ook veel Ruwe berk voor. Net als bij de singels groeien naast de dominante boomsoort tal van andere soorten.

3. Heggen en hagen (ca. 50 km)
Heggen en hagen zijn aangelegd als veekering. Daarom werden vooral soorten met stekels of doorns aangeplant, zoals Meidoorn, Sleedoorn en Hondsroos.

Het verschil tussen een heg en een haag zit in het beheer: een heg wordt jaarlijks gesnoeid of geknipt, terwijl een haag extensiever wordt beheerd en vrij kan uitgroeien.

4. (Hakhout)bosjes
In tegenstelling tot de voorgaande lijnvormige elementen zijn (hakhout)bosjes vlakvormige landschapselementen. Ook bosstroken worden hiertoe gerekend, hoewel ze van een afstand vaak als lijn worden waargenomen.

In hakhoutbosjes werd van oudsher een hakhoutbeheer gevoerd. Net als bij elzensingels en houtwallen wordt de beplanting hierbij in een cyclus van circa 20 tot 25 jaar afgezet. De achterblijvende stobben lopen daarna opnieuw uit.

5. Drinkpoelen en dobben
In het gebied liggen veel kleine wateren.
Drinkpoelen zijn door de mens gegraven, hebben een beperkte oppervlakte en zijn niet diep. Ze liggen vaak op perceelsgrenzen, zodat vee dat op verschillende percelen graasde uit dezelfde drinkpoel kon drinken.
Dobben zijn kleine wateren met een natuurlijke ontstaanswijze. Het kan daarbij gaan om pingoruïnes en vennen.
    Pingoruïnes zijn ronde laagten in het zandlandschap die een diepte kunnen bereiken van meer dan 10 m. Ze zijn ontstaan door het afsmelten van pingo’s (heuveltjes met een ijskern). Deze pingo’s vormden zich onder permafrostcondities, waarbij water vanuit scheuren in de ondergrond naar boven werd geperst. Het ijs duwde bodemmateriaal omhoog, dat na het ontdooien naar de randen wegzakte en daar een ringwal vormde.
    Vennen zijn door de wind in vroeger tijden uitgeblazen laagten die zich met water hebben gevuld. Deze laagten zijn echter ondiep (minder dan 2 m) en zijn vrijwel steeds geheel opgevuld met veen (en worden dan veentjes genoemd).

Bovenstaande 5 landschapselementen zijn van groot belang als leefgebied voor een grote variatie aan flora en fauna.

Voor meer informatie:

• Icoonlandschappen: de Friese Wouden (hier in de betekenis van Noordelijke Wouden)
• de vernieuwde versie (2025) van het document Grutsk op ’e Romte (Trots op de Ruimte) van de Provinsje Fryslân.

Mijn mooiste wandelingen

Onderstaande wandelingen laten de mooiste delen van deze regio zien, van noord naar zuid.

Eastermar – 14,5 km

Mooi coulisselandschap met zandwegen en houtwallen.

Start- en eindpunt:
Parkeerplaats tegenover de keigeavelingrk aan de E.M. Beimastrjitte in Eastermar.

Horeca:
Onderweg geen, wel in Eastermar.

Routebepaling:
Gebruik bovenstaande kaartfragment, desgewenst samen met een wandelknooppuntenkaart van het gebied.

Honden:
Toegestaan mits aangelijnd

Vooraf:
Maak op je gemak een rondwandelingetje door het fraaie Eastermar.

Beste websites:

• Tip Eastermar
• …

Waarom neem ik niet het ‘Rondje Eastermar’ van, Komoot, AllTrails en ANWB/VNC?
Het Rondje Eastermar heeft bij hen enkele tekortkomingen, namelijk:

1. De route wordt kloksgewijs gelopen. Daardoor ligt het mooiste deel aan het begin. Loop liever andersom.
2. Men loopt rakelings langs enkele zeer fraaie plekken – het strandje aan het Bergumermeer en het prachtige buurtschap It Heechsân, met onder andere haar bijzondere 13de-eeuwse kerktoren. Maak ook deze kleine uitstapjes.

Kleinschalig, besloten landschap

Is Friesland boomloos? Niet rondom Eastermar. Lopend over de oude zandwegen zie je een kleinschalig, besloten landschap met veel houtwallen. In dit gebied worden die houtwallen ook wel dykswâlen genoemd. Voor een goede introductie zie Icoonlandschappen: de Friese Wouden

Eastermar is een klein dorpje vlakbij het Bergumermeer, met één winkelstraatje dat je in enkele minuten kunt doorkruisen. Hier proef je de sfeer van vervlogen tijden.

Buiten de bebouwde kom domineren de zandwegen en houtwallen het landschap. Deze houtwallen vormen een dicht netwerk van aarden wallen, die al vanaf de 17de eeuw werden aangelegd.

Eastermar en het buurtschap It Heechsân liggen op een relatief hoge zandige ondergrond, waarvan een deel ooit bedekt was met veen. Het hoogste punt, drie meter boven NAP, ligt iets ten zuiden van It Heechsân.

Oorspronkelijk verwees de naam Eastermar (Oostermeer) naar een dorpje op de plek van It Heechsân, letterlijk ten oosten van het Bergumermeer. Tegenwoordig ligt Eastermar tussen het Bergumermeer en De Leijen, waar de turfschippers hun afvoerhaven voor hun handel hadden. Het dorpje verplaatste zich dus wat zuidwestwaarts.

Drinkpoelen en pingoruïnes

Drinkpoelen zijn door mensen gegraven, vaak op de perceelsgrenzen, zodat vee van meerdere percelen ervan kan drinken. Pingoruïnes zijn ronde meertjes, restanten van pingo’s (ijsheuvels) uit de voorlaatste ijstijd. Samen vormen ze karakteristieke kleine landschapselementen in dit oude cultuurlandschap.

Verhouding elzensingels en houtwallen

In de Noordelijke Wouden komen elzensingels veel vaker voor dan houtwallen. Volgens Natuurwandelen in Nederland (2007) vormen houtwallen minder dan 10% van de totale singellengte. Er zijn echter enkele hooggelegen gebieden waar de houtwallen wel domineren.
Eastermar en omgeving is zo’n gebied.

Inleiding

Het Lage Midden, ook wel het veenweidegebied genoemd, is, zoals de naam al aangeeft, het lage middendeel ten zuidwesten van de lijn Leeuwarden – Drachten. Eromheen liggen hogere gronden: de kleigronden van Westergo in het westen, de zandgronden van de Zuidelijke Wouden in het oosten en de stuwwallen van Gaasterland in het zuidwesten. Door die lage ligging deden zich afwateringsproblemen voor. In de moerassen die ontstonden, werden dikke lagen veen gevormd. Aan deze veenvorming kwam omstreeks het begin van de middeleeuwen een einde doordat de zeespiegel toen zo hoog was gestegen dat de streek onder water liep.
Het overgrote deel van het gebied ligt tegenwoordig gemiddeld één à twee meter beneden de zeespiegel. Het is dus een badkuip !

Op basis van latere, cultuurhistorische ontwikkelingen kan het Lage Midden in twee deelgebieden worden opgesplitst:

• Het Merengebied, het westelijke deel van het Lage Midden (veenweidegebied), waar het veen was weggeslagen en elders geleidelijk afgedekt door een kleilaag. Het heeft een sterk agrarisch karakter. Het is een open gebied, dooraderd met sloten in een unieke, opstrekkende verkaveling. Het is het land van grasland en boezemmeren. Samen met de vaarten en kanalen vormen de meren niet alleen het hart van het Friese oppervlaktewater – het Friese boezemsysteem – maar ook een natuurgebied van grote omvang.
• De Veenpolders, het oostelijke deel van het Lage Midden (veenweidegebied). Hier werd het veen door een systeem van binnendijken en kaden langzamerhand drooggelegd. Deze polders liggen aan de voet van het hoger gelegen zand. Je vindt er uitgestrekte laagveenmoersassen zoals de Alde Feanen, de Deelen Easterskar en de Rottige Meenthe. Ze maken deel uit van een keten van laagveenmoerassen met veenplassen, petgaten, rietlanden en moerasbos die langs de rand van het zand richting het Lauwersmeer slingert.
  De Veenpolders zijn vanaf de 19e eeuw systematisch ingericht. Dorpen liggen hier kilometerslang aaneengesloten, zoals de reeks ten noorden van Heerenveen: Terhand – Luinjeberd – Tjalleberd – Gersloot.

De Veenpolders hadden tot halverwege de 18e eeuw een min of meer vergelijkbare landschapsgeschiedenis als de rest van het Lage Midden. In de loop van het Holoceen raakte dit gebied bedekt onder een dik veenpakket, dat op sommige plaatsen uitgroeide tot zogeheten hoogveenkoepels die enkele meters boven het maaiveld uitstaken.

In de volle middeleeuwen (11e–12e eeuw) begon men met grootschalige agrarische veenontginningen, vooral stroomafwaarts langs de grotere veenriviertjes. Daarbij groef men haaks op deze riviertjes sloten in het veen. Op het ontgonnen land werd tijdelijk akkerbouw bedreven. Het ruimtelijke gevolg was een patroon van opstrekkende kavels, haaks op de veenriviertjes. Binnen een ontginningsblok, vanaf de basis van het veenriviertje tot aan de grens van het volgende blok, is de verkavelingsrichting doorgaans regelmatig. Nederzettingen ontstonden vaak als lint langs dezelfde rechtlijnige (water)wegstructuur, waardoor zogenaamde lintbebouwingen of wegdorpen werden gevormd.

In de kleizone langs het riviertje de Boarn, tussen Akkrum en Aldeboarn, en bij Britsum, komt van oudsher ook onregelmatige blokverkaveling voor, met soms nog zichtbare prielen en oude riviergeulen. De dorpen zijn hier, in tegenstelling tot de agrarische veenontginningsdorpen, op terpen gesticht.

Na de agrarische veenontginningen brak een onstuimige periode aan. Door ontwatering en veenoxidatie daalde het maaiveld snel, waardoor de akkers op het ontgonnen hoogveen niet langer bewerkbaar waren. Het gebied werd bovendien extra kwetsbaar voor stormvloeden en opstuwend binnenwater. Ook slibde de Middelsee dicht, wat de afwatering plaatselijk bemoeilijkte.
(Zie hiervoor de vernieuwde versie van 2025 van het document Grutsk op ’e Romte (Trots op de Ruimte) van de Provinsje Fryslân.)

Mijn mooiste wandelingen

Onderstaande wandelingen laten de mooiste delen van deze regio zien, van noord naar zuid:

Alde Feanen – 11,5 km

Laagveenmoeras met open water, rietland, grasland en moerasbos.

Start- en eindpunt:
…

Routemarkering:
…

Beste websites:

• Nationaal Park De Alde Feanen
• …

Route

…

…

….

…

…

Koptekst

….

…

…

…

Koptekst

…

…

…

…

Easterskar – 11 km

Laagveenmoeras met open water, rietland, grasland en moerasbos.

Start- en eindpunt:
Parkeerplaats aan de Richard Jungweg.

Aanrijden:
Neem afslag 11 van de A32 en rijdt richting Heereveen en vervolgens Rottum (N924).
Na Rottum rijd je 3 km rechtdoor en sla dan linksaf naar vogelkijkhut ‘Skiere Goes’. De parkeerplaats is aan het einde van de weg.

Routemarkering:
Niet nodig.

Verrekijker:
Belangrijk.

Beste websites:

Inleiding

Het Easterskar is een laagveenmoeras (562 ha), ontstaan tijdens de verveningen in de 19e eeuw. Het gebied vormt de noordelijke voortzetting van de natte as-verbinding tussen andere laagveenmoerassen in Fryslân en Overijssel, zoals Rottige Meenthe en Weerribben.

In Easterskar heb je het typische landschap met lange, smalle stroken van legakkers en petgaten. Maar er zijn ook verschillen met de andere moerasgebieden. Easterskar heeft meer moerasbos, een aantal grote plassen (met vogelkijkhut) en rietgebieden.
Het gebied heeft (net als de nabijgelegen Brandemeer) tamelijk voedselrijke plassen en moerassen, wat de vogelwereld ten goede komt. Zo zijn zowel de Zeearend als Visarend hier regelmatig te vinden. Van de zoogdieren komt de Otter hier voor.
Daarnaast zijn er ook nog enkele van de oorspronkelijke veenheideterreinen in het gebied aanwezig, wat zeer bijzonder is. Een van de soorten die je hier kunt vinden, en elders afwezig is, is de Adder. Al met al dus een afwisselend gebied en relatief weinig bezocht.

P…

…

Benodigde wandelgids met Route-app:

WEERRIBBEN WIEDEN, De Natuurgids
Crossbill Guides
Dirk Hilbers
KNNV Uitgeverij (Nederland)
Verkrijgbaar bij De Zwerver

Rottige Meenthe & Brandemeer – 14 km

Laagveenmoeras met open water, rietland, grasland en moerasbos.

Start- en eindpunt:
Parkeerplaats Rottige Meenthe aan de Pieter Stuyvesantweg

Routemarkering:
Niet nodig.

Verrekijker:
Belangrijk.

Beste websites:
…
…

Bezoekerscentrum:
…

Inleiding

De Rottige Meenthe vormt de noordelijke Friese voortzetting van de Weerribben. Het gebied is minder bekend en minder bezocht, waardoor het een uitstekend alternatief biedt voor wie de zomerse drukte van de bootjes bij Ossenzijl en Kalenberg wil vermijden.

De Rottige Meenthe ligt tussen de riviertjes de Tjonger en de Linde. Met ruim 1.000 hectare is het weliswaar kleiner dan de Weerribben, maar nog steeds een aanzienlijk natuurgebied. Een van de aantrekkelijkste aspecten zijn de uitgebreide wandelmogelijkheden.

De naam Rottige Meenthe verwijst naar het verleden: hier ging het om gemeenschappelijke weidegronden die nauwelijks geschikt waren voor landbouw. In de 19e eeuw werd dit moeilijk toegankelijke moerasgebied grootschalig verveend, waardoor een landschap van petgaten en legakkers ontstond, met plaatselijk grotere plassen.

Ook de noordelijker gelegen Brandemeer, in de veenpolder Oldelamer, vertoont een vergelijkbaar patroon. Dit terrein aan de benedenloop van de Tjonger dankt zijn naam waarschijnlijk aan een grote veenbrand die hier ooit heeft gewoed.

De beide deelgebieden worden gescheiden door de Helomavaart, een afvoerkanaal dat in de jaren 1920 werd verbreed en verdiept om de Linde te ontlasten, die door de ontginning van hoogveengebieden in de bovenloop steeds meer water moest verwerken.

In de jaren 1950 deed Staatsbosbeheer zijn eerste aankopen in de Rottige Meenthe, met als doel de bescherming van de otter en de grote vuurvlinder. Tegenwoordig is het een natuurgebied van meer dan 1.000 hectare dat nog steeds wordt uitgebreid. Binnen de Ecologische Hoofdstructuur wordt gestreefd naar een goede verbinding met de Weerribben en een aansluiting op de laagveengebieden van Midden-Friesland.

De Rottige Meenthe kent tegenwoordig veel moerasbos en veen, terwijl de Brandemeer vooral wordt gekenmerkt door vogelrijke rietmoerassen. De beschreven route koppelt beide deelgebieden aan elkaar, maar kan ook eenvoudig als twee afzonderlijke routes worden gelopen. Daarnaast zijn er diverse varianten mogelijk, doordat meerdere parallelle paden toegankelijk zijn.

Achtergrondinformatie vervening

Daarvoor geef ik hier de mooie tekst over de Weerribben. Deze is ook goed toepasbaar op Rottige Meenthe en Easterskar.

Ontstaan: over ribben en weren

De Weerribben zijn in de afgelopen eeuwen ontstaan door het afgraven van veen voor turfwinning. Sporen daarvan zijn duidelijk in het landschap terug te vinden en ook in de gebiedsnaam.
Weren (of petgaten) zijn verveende delen die weer volliepen met water.
Ribben (of legakkers) zijn smalle stroken land waarop de uitgebaggerde turf te drogen werd gelegd.
Na de vervening groeide het open water geleidelijk dicht en bepaalde de rietteelt de aanblik van het landschap. Het oude verveningspatroon bleef echter bestaan.
Water overheerst in de Weerribben. Alle planten en dieren die er voorkomen zijn er van afhankelijk. Die natuurlijke rijkdom is zeer bijzonder. Zeker bij een ‘wetland’ van deze omvang.

Van verdronken veen tot turf

Het veen in de Weerribben is lang geleden vóór de laatste ijstijd, ontstaan als hoogveen (veenmosveen). Het ontstond boven de grondwaterspiegel uit water- en oeverplanten. In het zure en zuurstofarme water verteerden de afgestorven plantendelen niet volledig. Zo ontstond in de loop van eeuwen een dikke laag veen.

De temperatuur op aarde steeg en de ijskap smolt. Daardoor steeg de zeespiegel en is dit hoogveen onder water gekomen. De turfmakers troffen het veen eeuwen later onder water aan en noemden het laagveen, maar feitelijk is het ‘verdronken’ hoogveen.

In de Middeleeuwen wist men al dat uitgebaggerd en gedroogd veen als brandstof gebruikt kon worden: turf.

Turfwinning is daardoor voor de streekbewoners lang de belangrijkste broodwinning geweest en bleef tot 1920 van grote betekenis. Daarna begon het bruikbare veen op te raken en werd de turfwining onrendabel.

Al kort na het begin van onze jaartelling verbaasden de Romeinen zich over onze stookgewoonten: “Ze kneden slijk met de handen om het vervolgens te laten drogen in wind en zon. Het gedroogde slijk gebruiken ze om hun ledematen te verwarmen.”

Vervenen volgens de regels

Het veen werd in lange banen uitgebaggerd. Steeds spaarde men een smalle strook grond uit om de veenbagger op te laten drogen. Deze stroken werden ribben of legakkers genoemd.

In de beginperiode van de turfwinning waren ze zó smal dat ze bij zware storm werden weggeslagen. Zo ontstonden de grote plassen, waarvan het aangrenzende natuurreservaat de Wieden een voorbeeld is.

In de Weerribben is het nooit zo ver gekomen. De turfwinning begon er later en men was inmiddels door ervaring wijs geworden. Er kwamen regels voor de breedte die de ribben minimaal moesten hebben. Daardoor is het oorspronkelijke verveningspatroon er ook nu nog duidelijk te zien: weren (petgaten) van maximaal 30 meter gescheiden door drie meter brede ribben (legakkers).

Benodigde wandelgids met Route-app:

WEERRIBBEN WIEDEN, De Natuurgids
Crossbill Guides
Dirk Hilbers
KNNV Uitgeverij (Nederland)
Verkrijgbaar bij De Zwerver

Inleiding

Gaasterland is een stuwwallengebied langs de IJsselmeerkust, doorlopend als een zandrug naar Sint Nicolaasga. Het landschap is zwak golvend met een grote mate aan afwisseling. Het landschapsbeeld wijkt daarmee af van het bekende open Friese klei- en veengebied. Karakteristiek zijn de klifjes (Rode Klif, Mirnserklif en Oude Mirdumerklif), ontstaan door afslag van de vroegere Zuiderzee. Op de hogere delen liggen esdorpen en landgoederen met bossen. 
Ook de uiterste zuidwesthoek van de provincie wordt tot het gebied gerekend. Met Koudum als grootste bewoningskern.

Op basis van landschappelijke en cultuurhistorische verschillen kan Gaasterland in de volgende drie deelgebieden worden onderverdeeld:

• Centraal Gaasterland: de eigenlijke stuwwalkern plus de oostelijke, zandige uitloper. Hier werd in de voorlaatste ijstijd keileem afgezet en later is daar dekzand op afgezet.
• Kleigebied Gaasterland: het westelijk gelegen kleigebied met klei-op-veengronden en vele droogmakerijen.
• De IJsselmeerkust: gedeelte met de klifjes en havenstad Stavoren.

(Zie verder de vernieuwde versie (in 2025) van het document Grutsk op ’e Romte (Trots op de Ruimte) van de Provinsje Fryslân.)

Mijn mooiste wandelingen

De onderstaande routes laten de mooiste delen van deze regio zien, van west naar oost.

Hindeloopen – Stavoren (15 km)

Lijnwandeling langs de IJsselmeerkust tussen twee Friese Hanzesteden.

Parkeerplaats auto Stavoren:
Neem daar de trein naar Hindeloopen.

Startpunt wandeling:
Hindeloopen.

Eindpunt wandeling:
Station Stavoren

Routemarkering:
Gebruik een wandelknooppuntenkaart.

Beste websites:

• wandelingen.info

Voorbereidingen:

• neem voldoende drinkwater mee.

• hoofdbedekking, want je loopt een groot gedeelte van de route in de zon tijdens zonnige dagen.

Wandelroute:

Bekijk Hindeloopen en ga vervolgens over de IJsselmeerdijk richting Stavoren. Onderweg kun je genieten van weidse uitzichten over het IJsselmeer en passeer je diverse natuurgebieden.
Verlaat de dijk en ga naar Molkwerum. Vervolgens via het binnenland naar het historische stadje Stavoren.

Rondwandeling vanuit Bakhuizen naar Mirnser Klif – .. km

Over twee parallelle keileemruggen.

Start- en eindpunt:

• In Bakhuizen
• bij het Mirnser Klif
  Murnserdyk 46A,
  8573 WP Mirns

Routemarkering:
….

Wandelkaart:
Zie hierboven.

Beste website:

• It Fryske Gea

Route

……

Keileemruggen

….

……

Rysterbosk – 6,5 km

Rondwandeling door een prachtig oud wandelbos aan het IJsselmeer

Startpunten:

• bij de hoofdingang van het Rysterbosk
  Fr. Van Swinderenlaan
• bij het Mirnser Klif
  Murnserdyk 46A,
  8573 WP Mirns

Routemarkering:
Blauwe paaltjes

Wandelkaart:
Zie hierboven.

Beste website:

• It Fryske Gea

Route

……

Rabatten

….

……