Gelderland

Speulderbos – 13 km

Dansende bomen op de stuwwal van Garderen

Start- en eindpunt:
Parkeerplaats Driese Berg aan de Sprielderweg net ten oosten van het gehucht Drie.

Routemarkering:
Geen routemarkering. Gebruik de route-app van Crossbill Guides.

Horeca:

• Schaapskooi en Bezoekerscentrum Ermelo, Postweg 50 , Ermelo
• Restaurant Het Boshuis in Drie, Sprielderweg 205, Ermelo.

Honden:
Aangelijnd toegestaan.

Beste websites:

Gebiedsbeschrijving

Zelfs voor de Veluwe is het Speulderbos bijzonder. Op oude kaarten uit het midden van de 19de eeuw is te zien dat vrijwel de hele noordwestelijke Veluwe bestond uit heide en stuifzand. Alleen enkele bosrestanten zoals het Speulderbos en het Sprielderbos vormden een grote uitzondering. Ze waren toen al eeuwenlang bebost. Je zou ze naar Engels voorbeeld ‘ancient woodlands’ eeuwenoud bos kunnen noemen. Kleine gedeelten daarbinnen worden nu grotendeels gedomineerd door oude, grillige beuken en veel dood hout. Vooral de merkwaardig kronkelige stammen van deze bomen hebben het bos zijn grote bekendheid gegeven.

Het bos kon hier blijven bestaan doordat het van oudsher als zogenaamd spaartelgenbos werd beheerd. Het bos was gemeenschappelijk bezit en ieder lid van de maalschap (de vereniging van boeren van de omliggende buurtschappen) mocht slechts een beperkte hoeveelheid hout kappen. Van een meerstammige boom moest altijd één stam blijven staan. Daarbij werd meestal de minst bruikbare, kromste stam gespaard. Zo ontstond in de loop der eeuwen een bos met veel grillig gevormde bomen.

Toen het oude beheersysteem aan het einde van de 19de eeuw verdween, kregen deze bomen de ruimte om uit te groeien tot massieve, kronkelige stammen. In het schemerige bos lijken ze bijna te bewegen, alsof ze dansen. Vandaar de naam ‘dansende bomen’. Vooral bij laag invallend zonlicht zijn de grillige vormen en lange schaduwen prachtig zichtbaar. De dansende bomen zijn dan ook geliefd bij fotografen.

Deze boswandeling voert je langs de mooiste gedeelten met oude, grillig gevormde Beuken. Je wandelt over brede boslanen en smalle, kronkelende wegen en komt onderweg langs veel indrukwekkende bomen.

Het weer en het tijdstip zijn belangrijk voor deze wandeling. Het mooiste licht krijg je op zonnige dagen in het voorjaar of de herfst, vooral in de vroege ochtend of aan het einde van de middag. Dan valt het lage zonlicht tussen de bomen door en ontstaan prachtige lichtbundels in het bos.

Stuwwallen

Een stuwwal is doorgaans een langgerekte heuvel die door ijslobben is opgestuwd – vandaar de naam.

Geomorfologische kaart met de stuwwal van Garderen (toppen rond 50 m boven NAP) en de stuwwal van de Oost-Veluwe (toppen rond 100 m boven NAP) en daartussen de laagte van de Leuvenumse Beek, op 15 tot 35 m boven NAP.

Het Speulderbos is een oud malebos.

Het Speulderbos en Sprielderbos zijn beide oude malebossen. In het prachtige boek Landschapsbiografie van de Veluwe, wordt goed uitgelegd wat een malebos is. Malebossen waren gebruiksbossen waar zowel bouwhout als ander gebruikshout werd geoogst en waar ook beweiding plaatsvond. Ze werden beheerd door maalschappen, verenigingen van boeren uit nabijgelegen buurtschappen. Door het gebruik van het bos gezamenlijk te regelen, probeerden de boeren houtroof, strooiselroof en overbegrazing te voorkomen.

Omdat de houtoogst beperkt was, werden voor bouwhout vooral de mooiste, rechte bomen gekapt en bleven de kromme exemplaren staan. Zo konden de grillig gevormde bomen van het Speulderbos eeuwenlang doorgroeien. Tegenwoordig wandel je hier door een oud en sfeervol bos met zijn beroemde ‘dansende bomen’.

Solsche Gat, een leemkuil

Het Solse Gat op de grens van het Sprielder- en Speulderbos is een van de bekendste leemkuilen van de Veluwe. In de Middeleeuwen werd in de kuil leem afgegraven, waardoor deze verder is uitgediept. In later tijd was de kuil de vergaderplaats van de maalmannen van
het Sprielderbos.

De Duintjes

De Duintjes is een lengteduin. Het is aan het einde van de laatste ijstijd door de wind gevormd. Nadat deze begroeid raakten, werden ze vastgelegd en ontstonden deze duinen waarover we nu lopen.

Bosreservaat Pijpebrandje

In bosreservaten wordt geen hout meer geoogst en kan de natuur helemaal haar eigen gang gaan. Wat direct opvalt is de enorme hoeveelheid zware dode bomen op de grond, in verschillende stadia van ontbinding. Dode bomen blijven hier staan en als ze omvallen blijven ze liggen: het hout wordt niet uit het bos gehaald.

Het bosreservaat Pijpebrandje bestaat overwegend uit opgaand bos van Beuken, met nog enkele Zomer- en Wintereiken. Dit bos is een restant van een veel groter bos dat eeuwenlang tot het maalschap Speulderbos behoorde. Een maalschap was een samenwerkingsverband van grondeigenaren die gezamenlijk het bos beheerden en gebruikten.

De Eiken in het bos worden in hoog tempo weggeconcurreerd door de Beuken. Door de snelle uitbreiding van de Beuken in de afgelopen 40 jaar is het bos veel donkerder geworden, waardoor de kruidlaag van Adelaarsvaren en Blauwe bosbes verdwenen is. In voormalige open plekken is deze kruidlaag vervangen door verjonging van Beuk. De oude Beuken zijn aan het aftakelen, wat vooral blijkt uit het uitbreken van zware takken en delen van boomkronen. Hierdoor neemt de hoeveelheid dood hout in het bos gestaag toe.

In het bosreservaat komen kleinere opstanden voor van Grove den, Douglasspar, Japanse lariks, Europese lariks en Amerikaanse eik.

Benodigde wandelgids met route-app:

VELUWE
Crossbill Guides
Dirk Hilbers (ecoloog)
KNNV Uitgeverij

Verkrijgbaar bij De Zwerver

Route-app Te downloaden in de App Store en Play Store. Zoek op Crossbill.

Staverden en Speulderheide – 7 km

Kleinschalig beekdal en uitgestrekte heide.

Start- en eindpunt:
De oostelijke parkeerplaats (P2) op Landgoed Staverden aan de Uddelermeerweg, 3852 NT Ermelo.

Beste website:
Icoonlandschappen.nl

Gebiedsbeschrijving:

Het uitgestrekte Landgoed Staverden ligt in het hart van de Veluwe, tussen de stuwwal van Garderen en de stuwwal van de Oostelijke Veluwe. De Staverdense Beek, zoals de Leuvenumse Beek hier wordt genoemd, vormt de centrale landschappelijke ader. Het is een van de weinige beken van betekenis in het hooggelegen zandgebied. Dat komt doordat zich hier klei in de ondergrond bevindt. Deze slecht doorlatende laag houdt het regenwater vast en zorgt er ook voor dat de Speulderheide nat is.

Het kleinschalige beekdallandschap met bloemrijke, natte hooilanden, singels en monumentale lanen vormt een mooie afwisseling met de grootschalige heidevelden en bossen van het omliggende gebied.

Deze wandeling voert eerst langs de beek en slaat daarna af naar de uitgestrekte Speulderheide. Deze heide is, in tegenstelling tot de meeste Veluwse heidevelden, behoorlijk nat en heeft daardoor een bijzondere flora.

De combinatie van het kleinschalige beekdallandschap, de natte heide en de bossen maakt deze korte wandeling afwisselend en landschappelijk aantrekkelijk.

Sprengenbeken

Zie voor informatie over sprengenbeken de wandeling Renkums Beekdal

De laagte van de Staverdense / Leuvenumse Beek

Tussen de stuwwal van Garderen en de stuwwal van de Oostelijke Veluwe bevindt zich een laagte waarin de Staverdense Beek ligt, die verder stroomafwaarts Leuvenumse Beek wordt genoemd. In het Saalien lag hier een kleine ijslob die, toen de landijskap zich terugtrok, als een reusachtig smeltend brok ijs achterbleef. Het smeltwater kon niet weg, omdat het was geblokkeerd door de omliggende stuwwallen en het nog intacte ijs in het noorden. Zo ontstond rond de ijsmassa een smeltwatermeer, dat langzamerhand werd opgevuld met zandige smeltwaterafzettingen.

Het meer werd geleidelijk opgevuld met zandige smeltwaterafzettingen. In de winter, wanneer het meer met ijs bedekt was en het water vrijwel stil lag, konden ook kleideeltjes bezinken. Zo ontstonden honderden afwisselende zomer- en winterlaagjes van zand en klei.

De kleilaag bevindt zich nu diep in de ondergrond en laat weinig water door. Daardoor kan het grondwater hier moeilijk wegzakken. Ondanks de relatief hoge ligging, op ongeveer 15 tot 35 meter boven NAP, is de bodem in deze laagte daardoor vochtig. Het water treedt aan de oppervlakte en wordt afgevoerd via de Staverdense / Leuvenumse / Hierdense Beek.

Direct langs de beek ligt een kampenlandschap, met van oudsher kleine terreinen die door hagen en bosjes van elkaar zijn gescheiden. Deze zijn door individuele ontginning ontstaan en hebben een bijzondere flora en fauna. Het ijzerrijke grondwater dat vanuit de Veluwe naar de laagte stroomt, voedt de beek, bronnenbossen en blauwgraslanden.

Benodigde wandelgids met route-app:

VELUWE
Crossbill Guides
Dirk Hilbers (ecoloog)
KNNV Uitgeverij

Verkrijgbaar bij De Zwerver

Route-app Te downloaden in de App Store en Play Store. Zoek op Crossbill.

Elspeterbos, Elspeter Struiken en Noorderheide – 13 km

Bos en heide op de stuwwal van de Oost-Veluwe ten oosten van Elspeet

Start- en eindpunt:
Mennorode

Routemarkering:
…

Horeca:
..

Honden:
…

Beste website:
…

Gebiedsbeschrijving

Het gebied ten oosten van Elspeet bestaat uit het Elspeterbos (een malebos), de Elspeter Struiken en de aangrenzende Noorderheide. Het gebied ligt tegen Kroondomein Het Loo en vormt wat natuur en landschap betreft een voortzetting daarvan.

Malebossen behoren tot de oudste bosgebieden van de Veluwe. Ze bestonden al in de Middeleeuwen. Bekende voorbeelden zijn het Speulderbos, het Sprielderbos en de bossen van Kroondomein Het Loo. Het Elspeterbos is minder bekend, maar landschappelijk minstens zo interessant.

Net als het Kroondomein heeft dit gebied ten oosten van Elspeet drie belangrijke kenmerken. Allereerst zijn er de oude bosrestanten, met zowel beukenbos als eikenbos. Daarnaast is er veel wild. In de Elspeter Struiken kun je de Veluwse ‘big five’ tegenkomen: edelhert, ree, damhert, moeflon en wild zwijn. Ten slotte is het gebied relatief rustig, omdat het weinig wordt bezocht.

Een voordeel is dat het gebied, in tegenstelling tot het Kroondomein, ook in de herfst toegankelijk is.

De wandelroute begint bij het voormalige klooster Mennorode, tegenwoordig een hotel-restaurant en natuurcamping. Van daaruit voert de route door de Elspeter Struiken naar de Noorderheide. Vervolgens gaat de route via het Elspeterbos (malebos) terug.

Elspeter Struiken

Dit eikenhakhout is een bedrijfsvorm waarbij de Eiken regelmatig, meestal om de 7 tot 15 jaar, vlak boven de grond worden afgezet. Vanuit de oude stoven groeien vervolgens nieuwe loten uit, die uitgroeien tot nieuwe stammen. Zo ontstaan meerdere stammen vanuit één oude stoof.

Eeuwenlang was hakhout een belangrijke vorm van bosbeheer in Nederland. Het hout werd regelmatig geoogst voor onder andere brandhout, palen en takkenbossen. Door de korte omlooptijd kon men op dezelfde plek steeds opnieuw hout oogsten.

Noorderheide

De Noorderheide is een afwisselend gebied van heide en bos ten noorden van de Elspeter Struiken. Daniël George van Beuningen, naamgever van Museum Boijmans Van Beuningen, liet hier in 1935 ingenieuze waterwerken aanleggen. Ze bestaan uit gemetselde watergoten, vijvers en een pompstation om de ‘beken’ van water te voorzien. Daarnaast liet hij vier steenmannetjes van zwerfkeien metselen.

De wandelroute volgt over ongeveer 2 km de kunstmatige betonnen ‘beek’ door de heide. De betonnen goot is bestand tegen het gewroet van Wilde zwijnen.

Elspeterbos, een oud malebos

Het Elspeterbos is een oud malebos. Een malebos is een bos van een vereniging van personen (hier: boeren en geestelijken) die vanaf de Middeleeuwen gronden in onverdeelde eigendom bezitten en beheren. In 1884 werd de maalschap omgezet in een naamloze vennootschap. In de Landschapsbiografie van de Veluwe, een online-uitgave, wordt goed uitgelegd wat een malebos is. Malebossen waren gebruiksbossen waar zowel bouwhout als ander gebruikshout werd geoogst en waar bovendien beweiding plaatsvond. Ze werden beheerd door maalschappen of marken, waarin de boeren uit nabijgelegen buurtschappen waren vertegenwoordigd. De bossen waren dus gemeenschappelijk bezit van lokale boeren. Door het gemeenschappelijk beheer kon men houtroof, strooiselroof en overbegrazing beperken.

Omdat de houtoogst beperkt was, werden voor bouwhout vooral de mooiste, rechte bomen gekapt en bleven de kromme exemplaren staan. Zo konden de grillig gevormde bomen van het Elspeterbos eeuwenlang doorgroeien. Tegenwoordig wandel je hier door een oud en sfeervol bos met zijn beroemde ‘dansende bomen’.

Het Elspeterbos is een oud malebos, een opgaand bos met kromme (dansende) bomen met mosbegroeiing en liggend dood hout.

Benodigde wandelgids met route-app:

VELUWE
Crossbill Guides
Dirk Hilbers (ecoloog)
KNNV Uitgeverij

Verkrijgbaar bij De Zwerver

Route-app Te downloaden in de App Store en Play Store. Zoek op Crossbill.

Tongerense Heide (11 km) en Wisselse Veen (2,9 km)

Wandelen over afwisselende heide en door hersteld hoogveen

Start- en eindpunt:
Parkeerplaats aan het begin van het Van Manenspad, Tongeren.

Routemarkering:
Niet gemarkeerd in het terrein. Ze is echter probleemloos te lopen met de gratis route-app van onderstaande wandelgids.

Horeca:
Geen

Honden:
Aangelijnd in Landgoed Tongeren.

Beste websites:

• Tongerense heide
• Wisselse Veen

Verder wandelen in de omgeving:
Het Natuurpad Epe-Heerde. Deze mooie wandeling voert langs de sprengen en over de Renderklippen (een zeer lang lengteduin, d.w.z. een duin met zijn lengterichting evenwijdig aan de overheersende windrichting).

Het natuurpad bestaat uit een Eper deel van 5,5 km en een Heerder deel van 4,6 km. Beide delen komen bij de Schaapskooi bij elkaar, zodat je ze ook kunt combineren. Je bent dan ongeveer 3 uur onderweg.
Startpunt Epe: parkeerplaats Het Hertenkamp, Renderklippenweg 3.
Het Natuurpad is duidelijk gemarkeerd met paaltjes met een witte N. De routes zijn uitgezet en worden onderhouden door de KNNV. Onderweg staan informatiebordjes over de planten en dieren die hier voorkomen. Bij de VVV is een uitgebreide routebeschrijving te koop, met informatie over de natuur en de bezienswaardigheden onderweg.

Tongerse Heide (220 ha)

De Tongerense Heide is een restant van een uitgestrekt heideveld op de oostelijke flank van de Veluwe. Ze behoorde tot het buurtschap Tongeren, dat de heide gebruikte om vee te weiden en plaggen te steken.

Tongerense Veen en Wisselse Veen (60 ha)

Ook het Tongerense Veen en het Wisselse Veen behoorden tot het buurtschap Tongeren. Beide terreinen liggen in laagtes tussen uitlopers van de Veluwe. Het water dat op de Veluwe in de grond zakt, komt in deze laagtes als kwelwater weer aan de oppervlakte.

Het Tongerense Veen lag dicht bij het buurtschap. Het zuivere water werd daarom al vroeg benut om onder andere molens aan te drijven en als waswater. Door de afvoer van water werd het veen droger en daardoor geschikt voor hooi- en weiland. Er werden percelen aangelegd, omgeven door slootjes en houtsingels.

In het Wisselse Veen hebben zich in de laatste ijstijd erosiedalen ontwikkeld. Doordat het gebied aan drie zijden is omgeven door hoge gronden is de kweldruk hoog. Zo is hier een hoogveengebied met mooie vochtige overgangen naar droge heide ontstaan

Dit zeer natte veengebied kon lange tijd niet ontgonnen worden. Hier kwamen grote hoeveelheden kwelwater aan de oppervlakte. Door de constante aanvoer van kwelwater kon het veen als het ware tegen de voet van de stuwwal omhoog groeien: hellingveen.

Pas in de twintigste eeuw slaagde men erin dit gebied te ontginnen. Het werd diepgeploegd waardoor ijzerafzettingen werden gebroken en het veen werd gemengd met het onderliggende zand. De betere delen werden wel gebruikt om te hooien en vee te weiden, maar het gebied werd niet in percelen verdeeld.

Het gebied is echter maar korte tijd als landbouwgrond gebruikt. Vanwege de hoge natuurpotenties is het westelijke deel van het Wisselse Veen in de jaren 90 van de vorige eeuw weer omgevormd naar natuur. De bemeste bovengrond werd verwijderd en een aantal sloten minder diep gemaakt, waardoor het kwelwater langer wordt vastgehouden. Dankzij deze maatregelen krijgen het veenpakket en de bijbehorende bijzondere planten en dieren weer de kans zich verder te ontwikkelen. Er ontstond blauwgrasland, natte heide en hoogveen.

Tussen 1850 en 1900 werd de heide grotendeels ontgonnen tot bos en werden de twee veengebieden ontwaterd en omgezet in landbouwgrond. Hierdoor ging helaas een groot deel van de oorspronkelijke soortenrijkdom verloren.

Tegenwoordig is de Tongerense Heide ongeveer 220 hectare groot en het Wisselse Veen ongeveer 60 hectare.

Het bijzondere van deze wandelroute is dat beide bezochte gebieden voedselarm zijn. Ze hebben elk hun eigen flora en fauna en zijn allebei rijk aan bijzondere soorten. Naast wild kun je hier op zoek naar reptielen. Het Wisselse Veen behoort bovendien tot de rijkste libellengebieden van de Veluwe.

Benodigde wandelgids met route-app:

VELUWE
Crossbill Guides
Dirk Hilbers (ecoloog)
KNNV Uitgeverij

Verkrijgbaar bij De Zwerver

Route-app Te downloaden in de App Store en Play Store. Zoek op Crossbill.

Kroondomein Het Loo – 22 km (of minder)

Ontdek het grootste landgoed van nederland

Start- en eindpunt:
Het Aardhuis aan de Amersfoortseweg (N344) net ten westen van Apeldoorn.
Wanneer deze gesloten is, de parkeerplaats aan de N344 tegenover de afslag naar het Aardhuis.

Routemarkering:
…

Horeca:
..

Honden:
…

Beste website:
…

Gebiedsbeschrijving

Een van de rustigste en meest uitgestrekte bosgebieden van de Veluwe ligt ten noordwesten van Apeldoorn: Kroondomein Het Loo. Met ruim 10.000 hectare is dit het grootste landgoed van Nederland. Al in 1684 kwam een deel van het gebied in het bezit van de familie Van Oranje. Het landgoed werd in het begin van de 20ste eeuw flink uitgebreid.

Samen met de aansluitende Elspeter Struiken en het Speulder- en Sprielderbos is Kroondomein Het Loo de plek waar je de mooiste en oudste eikenhakhoutbossen en malebossen van de Veluwe vindt. Her en der liggen kleine wildweiden en heideterreintjes waar je wild kunt zien, met name zwijnen en damherten of, met geluk, een wolf. De heide is er rijk aan vlinders.

Deze lange wandelroute (te verkorten naar wens) combineert enkele van de mooiste heidevelden met wat misschien wel het oudste bos van de Veluwe is: de Dassenberg. De oude beukenbossen hier staan vol met dood hout en bomen die begroeid zijn met tonderzwammen.

Op een warme zomerdag, als de bladeren de zonnestralen filteren en de stilte absoluut is, is de sfeer bijna sacraal. Ecologisch zijn deze bossen van enorme waarde. Het zijn oude malebossen, maar het gebied van de Dassenberg komt misschien wel het dichtst bij hoe een oerbos op de Veluwe eruit zou zien: naast oude bomen ook jonge opslag en veel staand en liggend dood hout.

Benodigde wandelgids met route-app:

VELUWE
Crossbill Guides
Dirk Hilbers (ecoloog)
KNNV Uitgeverij

Verkrijgbaar bij De Zwerver

Route-app Te downloaden in de App Store en Play Store. Zoek op Crossbill.

Motketel en Bossen van Nierssen – 10 km

Sprengen en leemkuilen

Start- en eindpunt:
Parkeerplaats tegenover Elburgerweg 146. Vanuit Vaassen volg je de Elspeterweg in westelijke richting. Na twee kilometer, waar de weg voor gemotoriseerd verkeer is afgesloten, sla je rechtsaf. Na 400 m, net na de bocht naar links, is de parkeerplaats aan de linkerkant.

Routemarkering:
…

Horeca:
..

Honden:
…

Beste website:
…

Gebiedsbeschrijving

Aan de oostrand van Kroondomein Het Loo ligt een van de grootste sprengen van Nederland: de Motketel. Gelegen in een prachtig oud loofbos ligt hier een heel systeem van gegraven beeklopen die uiteindelijk samenkomen in de Rode Beek. Het landschap rondom de Motketel en het naastgelegen buurtschap Niersen is aangenaam kleinschalig. Kleine hooilanden en akkers wisselen af met singels, hagen en bossen. Kortom, het kampenlandschap van de Veluweflank in optima forma.

De Motketel is op zichzelf al een bezoek meer dan waard, maar wat het gebied nog eens extra mooi maakt, is dat het naadloos overgaat in het uitgestrekte bos- en heidegebied van Kroondomein Het Loo. Enkele van de bijzonderheden van het Kroondomein, zoals de heidecorridors met hun zeldzame vlinders en reptielen, de leemkuilen en het wild, zijn ook op deze wandeling te zien.

Dit is een eenvoudige en mooie route. Houd er alleen rekening mee dat het eerste stuk behoorlijk modderig kan zijn.

Benodigde wandelgids met route-app:

VELUWE
Crossbill Guides
Dirk Hilbers (ecoloog)
KNNV Uitgeverij

Verkrijgbaar bij De Zwerver

Route-app Te downloaden in de App Store en Play Store. Zoek op Crossbill.

Hoog Buurlo en Radio Kootwijk – 12,5 km

Door los zand over de glooiende hei

Start- en eindpunt:
Parkeerplaats ten oosten van Hoog Buurlo, in de bocht van de Hoog Buurloseweg, Ugchelen

Routemarkering:
Rood (in één richting gemarkeerd).
Op het paneel wordt ze Heideroute genoemd.

Horeca:
Geen horeca

Hond:
Aangelijnd toegestaan

Beste website:
www.anwb.nl/wandelen/routes/rondje-radio-kootwijk
Ze heeft over deze route interessante achtergrondinfo.

Gebiedsbeschrijving:

Dit is een stevige wandeling met een paar cultuurhistorische toppers.

In de beschutting van oude beukenbossen wacht Hoog Buurlo, een van Nederlands rustiekste gehuchten. Het is een van de weinige plekken op de Veluwe waar het landschap van de afgelopen eeuwen goed bewaard is gebleven. Je vindt er statige beukenlanen, een schaapskooi en schapendriften.

Een paar kilometer verder komt de ‘kathedraal’ van Radio Kootwijk in beeld, eerst van afstand en daarna van dichtbij – een bijzonder gebouw in een weidse omgeving.

Vervolgens voert de route geruime tijd over de glooiende Hoog Buurlose Heide, met prachtige vergezichten.

Let op: tijdens het broedseizoen, van 15/3 t/m 15/7, zijn op de heide twee tracés van 100 meter omgeleid. In het veld staat dit aangegeven. De mooie vergezichten op de hogere stuwwallen zul je zeker niet missen.

Nationale Park De Hoge Veluwe – 8,7 km

Rondwandeling vanaf Museonder naar Jachthuis Sint Hubertus

Start- en eindpunt:
Museonder, midden in het park. Vanaf de ingangen bij Otterlo en Hoenderloo ben je er met een witte fiets in een kwartier, vanaf de ingang Schaarsbergen in een halfuur. In het Museonder is ook een informatiebalie.

Routemarkering:
De afbeelding van het Jachthuis op een groene achtergrond.

Wandel- fiets- en autokaart:
Op de voorzijde staat een plattegrond van het Park; op de achterzijde staan een aantal wandelroutes die in het terrein zijn gemarkeerd. De kaart is voor € 2,00 verkrijgbaar bij alle ingangen en bij de informatiebalie in het Museonder. Ook de bovenstaande wandeling naar het Jachthuis komt van deze kaart.

Horeca:
In het Parkpaviljoen bij het Museonder.

Honden:
Aangelijnd toegestaan.

Beste website:
www.hogeveluwe.nl

Gebiedsbeschrijving

Natuurgebieden liggen in Nederland over het algemeen op de armere gronden. Dat geldt ook voor Nationaal Park De Hoge Veluwe. De moeizame groei van de aangeplante Grove dennen laat zien hoe voedselarm de bodem hier is. Duizenden jaren van houtkap, platbranden en overbegrazing door vee hebben de bodem sterk verarmd. Ook de dichtheid aan edelherten is hier veel lager dan bijvoorbeeld in het rijke kleimoeras van de Oostvaardersplassen.

De kracht van het gebied ligt echter in het landschap: de weidse heide met stuifzand en vliegdennen. Het noordelijke deel heeft meer het karakter van een landgoed, met rododendrons en lanen van loofbomen.

Deze halve dagtocht is een eerste, korte kennismaking met het Nationale Park. Naast natuur – bos, heide en een beetje stuifzand – voert de wandeling ook langs het cultuurhistorisch bijzondere Jachthuis Sint Hubertus.

Goede wandelgids met route-app:

VELUWE
Crossbill Guides
Dirk Hilbers (ecoloog)
KNNV Uitgeverij

Verkrijgbaar bij De Zwerver

Route-app Te downloaden in de App Store en Play Store. Zoek op Crossbill.

Deelerwoud – 11 km 

…

Start- en eindpunt:
…

Routemarkering:
…

Horeca:
…

Honden:
…

Beste website:
…

Gebiedsbeschrijving

…
…

…
…

Benodigde wandelgids met route-app:

VELUWE
Crossbill Guides
Dirk Hilbers (ecoloog)
KNNV Uitgeverij

Verkrijgbaar bij De Zwerver

Route-app Te downloaden in de App Store en Play Store. Zoek op Crossbill.

Renkums Beekdal – 7 km

Min of meer natuurlijk beekdal met natte hooilanden en moeras

Start- en eindpunt:
Bezoekerscentrum Renkums Beekdal, Nieuwe Keijenbergseweg 170, 6871VZ Renkum. Deze weg is een afslag van de Bennekomseweg (N782) tussen Renkum en Bennekom. Het Bezoekerscentrum ligt naast Boscafé De Beken.

Mijn voorstel:
Wandel het mooiste deel, het middendeel, van het beekdal ( 7 km).

Horeca:
Het Bezoekerscentrum. Let op openingstijden: www.renkumsbeekdal.nl

Beste website:
www.renkumsbeekdal.nl

Gebiedsbeschrijving

De Renkumse Beek ontspringt aan de voet van de Ginkelse Heide, net ten zuiden van de A12, en stroomt over een lengte van ongeveer 7 km naar de Nederrijn.

Het dal is ontstaan door smeltwater van een zijtak van de grote gletsjer die in de voorlaatste ijstijd de Gelderse Vallei heeft gevormd. Het dal is daardoor veel groter dan je op grond van het huidige kleine beekje zou verwachten.

Tegenwoordig is het een beekdal zoals er maar weinig van zijn in Nederland. Het is een goed bewaard gebleven strook van moerassige graslanden, doorsneden door enkele stroompjes. Op de hellingen liggen oude loof- en naaldbossen, waar spechten en andere bosvogels leven.

Het Renkums Beekdal kent veel geleidelijke overgangen: van nat naar droog, van voedselarm naar voedselrijk en van hoge naar lage vegetatie. Juist zulke gradiënten zijn van grote waarde voor de natuur. Het beekdal vormt daarmee eigenlijk één grote, gevarieerde gradiënt.

Zoals vaker in moerassige beekdalen is de bijzondere flora en fauna niet altijd gemakkelijk te ontdekken. Het dal is op veel plaatsen moeilijk begaanbaar en bovendien kwetsbaar. Enkele bruggetjes en een vlonderpad maken het mogelijk om toch een beter beeld van het beekdal te krijgen.

Sprengenbeek

Het reliëf van de Veluwe wordt bepaald door een aantal stuwwallen, die tientallen meters boven de omgeving uitrijzen. In zo’n zandlichaam volgt het grondwater op afstand het reliëf. Dat betekent dat het grondwater in de hogere delen van de stuwwallen diep zit, maar in absolute termen nog altijd hoger dan aan de randen. Wie dus in de helling van een stuwwal een horizontale sleuf graaft, zal een forse kans hebben om na enige tijd grondwater te bereiken.

Om het beekwater te kunnen benutten voor het opwekken van waterkracht heeft men de natuurlijke beek verlegd van het laagste deel van de dalbodem naar de zijkant van het dal. Daar werd het beekwater verder geleid door een gegraven waterloop met een veel kleiner verval dan dat van de dalbodem en de natuurlijke beek. Zodra – stroomafwaarts – het niveauverschil tussen dalbodem en ’opgeleide beek’ groot genoeg was (ca. 2 m) kon het beekwater worden benut voor het aandrijven van een waterrad.

Na het passeren van een waterrad werd het water opnieuw opgeleid, om een paar kilometer stroomafwaarts een volgend rad aan te kunnen drijven.

Het beekwater kon naar beide zijkanten van het beekdal worden opgeleid.

Hierboven is het standaardbeeld van een spreng schematisch weergegeven.

Bovenloop – spreng
Hier wordt een diepe sleuf gegraven in de stuwwal tot het grondwater wordt bereikt. Dan heb je een gestage stroom helder water. Bij het boveneinde daarvan graaft men meestal een ronde sprengkop, om het contactoppervlak zo groot mogelijk te maken. Waar de randen van de spreng en sprengkop steil waren, moesten ze tegen instorten worden beschermd door een beschoeiing.

Middenloop – opgeleide beek
Vanaf de bron is de spreng eerst ingegraven, maar op een zeker punt kruist de spreng de helling van de stuwwal en van daar kon het beekwater kunstmatig hoog gehouden worden door het door een opgeleide beek langs de rand van het beekdal te leiden. Op deze wijze kwam het water boven de beekdalbodem te liggen tot op het punt waar voldoende hoogteverschil was om een waterrad aan te drijven. Bij de gebruikte bovenslagmolens was dat hier twee meter. Bovenslagmolens hebben het grote voordeel dat het water op het rad valt en dat daarmee de zwaartekracht mee helpt om het rad in beweging te zetten. Zo’n molen heeft veel minder water nodig dan een onderslagmolen, die alleen door de kracht van het water wordt aangedreven.

Benedenloop – beekdeel beneden de watermolen
De benedenloop begint beneden de watermolen. Hier volgt de beek weer het natuurlijke verloop van het beekdal.

Het watermolenbedrijf, en met name de papierindustrie, zorgde voor levendige beekdalen. In sommige beekdalen stonden meer dan tien molens, gevoed door een ingewikkeld stelsel van sprengen en opgeleide beken. Bij concentraties van watermolens lagen buurtschappen waarvan het merendeel van de bewoners op de watermolens werkte.

In de loop van de 19e en 20e eeuw raakten veel molens buiten gebruik door concurrentie vanuit het buitenland en de komst van andere energiebronnen. Sommige watermolens verdwenen, andere gingen gebruikmaken van stoomkracht en groeiden uit tot papierfabrieken. Weer andere bleven het schone beekwater gebruiken en werden omgebouwd tot wasserijen.

In veel Veluwse beekdalen zijn nog resten te zien van de stelsels van sprengen, opgeleide beken en watermolens die hier tot in het begin van de 20e eeuw hebben gefunctioneerd. Enkele molens functioneren nog. Van andere is alleen het soms vervallen gebouw over, soms met een verweerd rad. De sprengen en opgeleide beken worden weer onderhouden. Ook worden beschadigde leembodems hersteld om te voorkomen dat het beekwater in de bodem wegzakt.

Benodigde wandelgids met route-app:

VELUWE
Crossbill Guides
Dirk Hilbers (ecoloog)
KNNV Uitgeverij

Verkrijgbaar bij De Zwerver

Route-app Te downloaden in de App Store en Play Store. Zoek op Crossbill.

Heelsumse Beek, Doorwerth en Duno – 26 km (of minder)

…

Start- en eindpunt:
…

Routemarkering:
…

Horeca:
..

Honden:
…

Beste website:
…

Gebiedsbeschrijving

…
…

…
…

Benodigde wandelgids met route-app:

VELUWE
Crossbill Guides
Dirk Hilbers (ecoloog)
KNNV Uitgeverij

Verkrijgbaar bij De Zwerver

Route-app Te downloaden in de App Store en Play Store. Zoek op Crossbill.

Arnhemse buitenplaatsen – 17 km (of minder)

…

Start- en eindpunt:
…

Routemarkering:
…

Horeca:
..

Honden:
…

Beste website:
…

Gebiedsbeschrijving

…
…

…
…

Benodigde wandelgids met route-app:

VELUWE
Crossbill Guides
Dirk Hilbers (ecoloog)
KNNV Uitgeverij

Verkrijgbaar bij De Zwerver

Route-app Te downloaden in de App Store en Play Store. Zoek op Crossbill.

Beekhuizensebeek omhoog – 14 km (of meer)

Over de hellingen van de Veluwezoom

Start- en eindpunt:
NS-station Velp. Wie met de auto komt, kan die gratis parkeren in de Jan Steenlaan aan de zuidzijde van een groen “plein”. Hier in deze villawijk is parkeerruimte genoeg.

Gebiedsbeschrijving:

Nergens zijn de hoogteverschillen zo groot en de vergezichten zo grandioos als bij de Posbank – het bekendste deel van de Veluwezoom. Droogdalen en beekjes doorsnijden hier de hellingen van het Veluweplateau, waardoor er een voor Nederlandse begrippen uitzonderlijk reliëfrijk landschap is ontstaan.

De wandeling volgt de dichtbeboste Beekhuizensebeek (voorheen Beekhuizerbeek genaamd) omhoog naar de Posbank. De beek vormt een lintvormige hotspot voor zeldzame planten en dieren. Via een andere route wandel je terug.

Twee verlengingen brengen je naar de IJssel en naar een zandverstuiving, waarmee je alle uitersten van het Veluwse landschap in één compacte route kunt beleven.

Sprengenbeken

Zie voor informatie over sprengenbeken de wandeling Renkums Beekdal

Benodigde wandelgids met route-app:

VELUWE
Crossbill Guides
Dirk Hilbers (ecoloog)
KNNV Uitgeverij

Verkrijgbaar bij De Zwerver

Route-app Te downloaden in de App Store en Play Store. Zoek op Crossbill.